Ana sayfa

BİRİNCİ İZMİR ESİR DEĞİŞİMİ

I. İZMİR ESİR DEĞİŞİMİ

MERSİN ESİR DEĞİŞİMİ

II. İZMİR ESİR DEĞİŞİMİ

III. İZMİR ESİR DEĞİŞİMİ

IV. İZMİR ESİR DEĞİŞİMİ

AÇIKLAMA

Makale (PDF)

HASTAHANE GEMİLERİ
Gradısca
Tairea
Talamba
Bayern (Sontay)
Città di Tunisi(Heidelberg)
Argentina
Llandovery Castle

1941 yılı Ekim ayında İngiltere ile Almanya arasındaki görüşmeler kesilmiş ve Alman esirleri ile yüklü olan İngiliz gemilerinin hareketi iptal edilmişti.

Alman işgali altında olan Yunanistan hastahanelerinde bulunan İngiliz esirlerinin bu değişime dahil edilmesi Alman hükümeti tarafından kabul edilmemişti.

O tarihlerde haberleşme çok zor şartlar altında yapılıyordu bilhassa uluslararası mektupların iletilmesi çok uzun sürüyordu, bu yüzden esir değişimi fotoğraflarının İngiltereye varması uzun zaman aldı ve ilk resimleri basan gazete Daily Express oldu.

Bundan üç gün sonra 26 Nisan 1942 tarihli Sunday Express gazetesi beklediğiniz resimler başlığı altında Birinci esir değişiminin fotoğraflarını yayımlıyordu.

1942 yılı mart ayı sonlarına doğru İtalyanın muhtelif şehirlerinde bulunan İngiliz hasta, yaralı ve himayeli esirlerden 129 adedi İtalyanın Bari şehrinde bir araya toplandı ve Gradisca adlı hastahane gemisine bindirildi. Gemi 4 Nisan 1942 tarihinde ilk değişimin yapılacağı İzmire doğru yola çıktı. (1 )

1942 yılı Mart ayında İngilizlerin elinde bulunan İtalyan esirler İzmirde yapılması planlanan değişim için İskenderiye limanında bulunan Llandovery Castle adlı gemiye bindirilmiş ve Nisan ayının ilk günlerinde yola çıkmak üzere hazırlanmıştı Gemi 4 Nisan 1942 tarihinde değişimin yapılacağı İzmire doğru yola çıkarıldı.

1942 yılının Nisan ayında İzmirde yapılacak esir değişimi hakkında kamuoyuna son günlere kadar herhangi bir bilgi verilmemişti. Gemiler 7 Nisan günü İzmir Limanında olacaklardı. Gemilerin hareketlerinin ertesi günü  olan 5 nisan da Yeni Asır gazetesinde arka sahifede (makinaya verilirken) notlu küçük bir haber  yayımlandı. Haber Reuter ajansı tarafından verilmişti ve şöyle deniliyordu:

” Hasta İngiliz ve İtalyan esirleri İzmirde mübadele edilecek. Esirlerin iadesi için hastahane gemileri yakında İzmire geleceklerdir.İngiliz Hükümeti dost bir devlet vasıtası ile bu husustaki anlaşmalardan istifade edebilmek için bir müddetten beri müzakerelerde bulunmakta idi.”

Ayrıca Kamuoyunun bilmediği  bir pürüz vardı o da İtalyanların onurlarını korumak için bire bir değişim üzerinde israr etmeleri idi. Bu yüzden yapılacak değişimin gerçekleşememe olasılığı ortaya çıkmıştı, fakat İtalyanlar sonunda duruma rıza göstermek mecburiyetinde kaldılar.

Gazetede ,bu durum “İtalyan esirlerinin sayısı İngiliz esirlerinden fazladır. Hastaların iadesinde sayı müsavatı aranmayacaktır.” şeklinde açıklanarak, taraf tutulmaktan kaçınılmıştır.  

İngilterede, 5 Nisan 1942 tarihli Sunday Express gazetesinde Hariciye Vekaletinden yapılan açıklamaya göre, İngiltere ve İtalyanın hasta esirlerin değişimi koruyucu taraf olan İsviçrenin arabuluculuğu ile Cenevre Anlaşmasına uygun olarak Akdenizde yapılacağı bildirilmişti. Bu şekilde değişime hak kazanan esirlerin tarafsız bir komisyon tarafından muayene edilip hastalığı ve yarası ciddi bulunanlar arasından seçildiği belirtilmişti. Ayrıca yine Cenevre Anlaşmasına uygun olarak bazı himayeli personel de değiştirileceği belirtilmişti. Yine aynı gazetede:

İsviçre hükümetinin arabuluculuğu ile İngiltere ve İtalyan hükümetleri uzun zamandır değişim imkanlarını müzakere etmekte idiler. İngilizlerin elinde çok fazla İtalyan esiri olduğundan dolayı değiştirilecek İtalyan esirlerinin sayısı İngiliz esirlerine göre çok daha fazla olacaktır. Her iki taraf da değişitirilecek himayeli personel adedinin görevleri aksatmayacak adette olmasında anlaşmışlardır.

Ankara’dan alınan habere göre değişim Uluslarası Kızıhaç ile işbirliğinde olan Türk Kızılayı gözetiminde yapılacaktır, haberi yayımlanmıştı.

6 Nisan 1942 Daily Express gazetesinde esir değişiminin İzmir Limanında yapılacağı haberi yer almakta idi.

Gemilerin 7 Nisan 1942 salı günü İzmire geldikleri gün Yeni Asır gazetesinde şu haber çıktı:

”memnuniyetle öğrenildiki malul esirlerin değişimi İngilterenin derin dostluk hisleriyle bağlı bulunduğu bir devletin kara sularında yapılacaktır (İngiliz Hariciye Nazırlığının bir sözcüsü tarafından)

Yine aynı günkü Anadolu gazetesinde “İngiliz siyasi mahfilleri İngiliz-İtalyan harp esirlerinin mübadelesinde Türkiyenin yardımından takdirle bahs ediyorlar. hariciye nazırlığının bir sözcüsü şunları söylemiştir:

memnuniyetle öğrendik ki malul esirlerin değişimi İngilterenin derin dostluk hisleriyle bağlı bulunduğu bir devletin kara sularında yapılacaktır. Kızılhaçın bir mümessili de şöyle demiştir:

Müzakereleri kolaylaştırdığından dolayı Türkiyeye minnattar olmalıyız. Britanya bu haberi sevinçle karşılamıştır.

8 Nisan 1942 çarşamba günkü Yeni Asır Gazetesindeki “İNGİLİZ VE İTALYAN HASTAHANE GEMİLERİ GELDİLER” Başlıklı haberde

Dün saat 15 te 14 bin tonilatoluk İtalyan Gradisca hastahane gemisi ve saat 16:30 da da 22 bin tonluk Landovery Castle adını taşıyan İngiliz hastahane gemisi pilotlarımız refakatinda limanımıza gelmişler ve Kışla önünde demirlemişlerdir, denilmiştir.

Yine aynı tarihli Anadolu gazetesi haberi

İNGİLİZ İTALYAN HASTAHANE GEMİLERİ İZMİRE GELDİLER

..İzmirde mübadele edilecek İngiliz ve İtalyan sakat ve malul esirleri hamil vapurlar dün saat onbeş sularında limanımıza gelmişlerdir.. Bunlardan İngiliz Ladovari Castel vapuru 22 bin tonluk, İtalyan Gradica vapuru da 14 bin tonluktur. Gemileri Türk sularında pilotlarımız karşılamıştır…

Gemiler Kışla açığında demirlemişlerdir. Kızılay da beynelmilel haçın İzmire gelmiş delegeleri ve vapurdaki delegelerle temas halindedir.

Dünkü fazla sert hava dolayısıyle mübadele ancak bu sabah yapılabilecektir.

İngiliz gemisinde 917 italyan. İtalyan gemisinde de 129 İngiliz esiri vardır. olarak vermişti.

9 Nisan 1942 Perşembe tarihli Yeni Asır gazetesi

ESİRLER DÜN MÜBADELE EDİLDİ başlığı altında haberi şöyle vermişti:

Gradisca İtalyan hastahane gemisi ile Landovery Castle İngiliz hastahane gemileri dün sabahın ilk saatlerinde yan yana bulunmakta idiler. Saat tam yedide esir değişimine başlanmıştır. Esirlerin nakline Bayraklı vapuru tahsis edilmiş ve birkaç romorkörle lüzumlu şatlar bu gemiler arasında mevki almışlardır.

Mübadele muamelelerini hükümetimiz adına idare ve sevk eyleyen garnizon komutanı Korgeneral Hakkı Akoğuz adına gemileri muayyen noktadan alıp İzmire getiren ve gene muayyen noktaya kadar uğurlayacak olan Yarbay Cevdet Ültanın reisliğinde Deniz Yüzbaşı Refet Arnom, Mülhak Yüzbaşı Bahattin Engin, Deniz Üsteğmenleri Mahmut Eraz ve Ekmel Kale’den mürekkep askeri heyet Beynelmilel Kızılhaç teşkilatının Ankara delegesi Kurvaziye (Bay Courvoisier-yazar notu) ve Kızılay mümessili Dr. Saada Kâğıtçılar saat 7 de Landovery castle İngiliz hastahane gemisine gitmişlerdir.

İtalyan gemisinden nakledilen İngiliz yaralı esirlerinin hemen hepsi ağır surette yaralı bulunuyordu. Bu esirlerin en büyük kısmı Yunanistan harbinde ve bir kısmı da Libya cephelerinde yaralanmış ve esir olmuşlardır. İtalyan esirlerinin yarısının yaraları nispeten hafiftir. İçlerinde bilhassa 37 kişi gayet ağır surette yaralanmışlardır ve vücutlarının mühim uzuvlarının bir veya birkaçını kaybetmişlerdi.

Esir mübadelesi saat üçe doğru tamamı nihayet bulmuştur. İngiliz hastahane gemisi işini bititince İzmir limanını terk etmiştir.

İtalyan gemisi Bariden hareket etmişti.

Kızılhaç komitesi delegesi B. Reymond “ Bu bir mübadele değildi, Cenevre mukavelesinin bir maddesi mucibince yaralıları ana vatanlarına iade ediştir, onun için esir adedinin kıymeti ve ehemmiyeti yoktur.” demiştir.

İngiliz gemisinde 344 subay ve er yaralı ve hasta, yaraları hafif olarak ta 75 subay ve 500 italyan eri vardır. İtalyan gemisinden bize ikisi İngiliz albayı ikisi yarbay olarak 60 yaralı ve 69 diğer personel verildiği anlatıldı.

 Hastahane gemileri maalesef harbin tesirinden uzak kalmamıştır. Landovery Castle Tobruk civarında 5 defa bombardıman edilmiş ve güçlükle kurtulmuştur. Aynı geminin eşi olan gemi bundan bir ay önce batırılmıştır. İskenderiyeden İzmire gelirken herhangi bir hadise olmamıştır.

9 Nisan 1942 tarihli DAILY EXPRESS gazetesi değişim haberini MERHAMET GEMİSİ YUVAYA DÖNÜŞ YOLUNDA- YARALILAR NEŞELİ Başlığı altında şu satılarla vermişti:

İzmir limanında, neşeli 129 İngiliz 10,640 tonluk Llandovery Castle adlı İngiliz gemisindeki personel tarafından özel ilgi ile karşılanmıştır.

Dün İzmir’in Güneşli mavi körfezine 917 İtalyan ile gelen gemiyi iki saat sonra İngiliz yaralıları taşıyan İtalyan Gradisca gemisi takip etti.

İngiliz Konsolusu Mr.Edwyn Cecil Hole Llandovery Castle gemisine

İtalyan Konsolos yardımdısı, Signor Maffoli ise Gradisca gemisine gittiler. Türk Kızılayı yetkilileri ve ikişer İsviçre Kızılhaçı delegesi her iki gemiye giderek irtibat gurubunu oluşturdular. Türk vapuru gemilerden esirleri naklederken binlerce İzmirli olayı ilgi ile izliyordu. İngiliz esirler daha az olduklarından dolayı vatanlarına ilk kavuşanlar onlar oldu.

Çoğu kolu veya bacağı kopmuş olan esirler gemiye yaklaştıkları zaman güvertede sıralanmış olan diğerlerinin sevincine katılmakta geçikmediler

Libya’da zırhlı bir gurup komutanı olan tek bacaklı bir İngiliz albay İtalyan gemisinin pazartesi günü Bari limanından hareket ettiğini ve gemide her türlü konforun olduğunu anlattı. Aynı şekilde İtalyan esirlerde İngiliz gemisindeki konfor için müteşekkir olduklarını ve hatta İzmir limanında gemiyi terk etmeden evvel kendilerine yemek verildiğini söyledilediler.

Bazı İtalyan esirler İtalyan gemisine geldiklerinde Faşist selamı verdiler ve gemidekiler tarafından Duçe naraları ile karşılandılar.

  10 Nisan 1942 tarihli  DAILY EXPRESS gazetesi ARTIK İTALYADA DEĞİLLER MERHAMET GEMİSİNDE İKİ YILDAN SONRA ROSTO VE BİRA Başlıklı haberde Llandovery Castle gemisinde 119 esirin 919 esire karşı değiştirildiği anlatılarak, hemşirenin daha rosto isteyen var mı? sualine herkezin sevinçle evet dediği ve yaklaşık iki yıldır ilk defa İngiliz yemeği yendiği ve yemekte bira içildiği anlatılmakta idi.

Değişimin sabah yedide başladığı 119 (129 olacak yazar notu) İngilizin 919 İtalyan ile değişiminin fazla uzun sürmeyerek saat 1:00 de tamamlandığı ve Llandovery Castle gemisinin saat 15.30 Körfezin dışına doğru hareket etti.

Geçen yılın 7 Nisanında esir düşen çavuş John Fordham, Solomona adlı kamptan gelmişti. Bu kamptaki 2,140 esirden sadece kendisi ve 19 diğer esir değişim gurubuna dahil edilmişlerdi. Solomona kampında aldıkları gündelik bir İtalyan Lirası idi. Bu gündelikten biriktirdikleri para ile bir piyano, kornet, banjo ve davul alarak bir caz orkestrası kurmuşlardı.

 Binbaşı De Olive-Lowe ve albay Spaight Gradisca gemisinin lüks bir gemi olduğunu ve yemeklerini de kamptaki yemeklerden daha iyi olduğunu söylemişti.

 Değişimden çok memun olan İngiliz Konsolusluğunun bir memuru herşeyin çok iyi gittiğini söylemişti. Türk vapurları esirleri transfer ederken İngilizler neşe içinde tezahürat yaparken İtalyanlar da Giovenezza şarkısını söylüyorlardı. Bir İngiliz görevli Türklerin fevkalade yardımcı ve etkili olduğunu söylemişti.

Bu değişim ile İtalyanların elinde bulunan esirlerden ilk defa sansürsüz ve tam olarak bilgi almak imkanı olmuştu.

Buna göre İtalyan gemisindeki esirlere yapılan muamele fevkalade iyi  idi.

Alman işgali altında olan Yunanistan hastahanelerinde bulunan İngiliz esirlerinin bu değişime dahil edilmesi Alman hükümeti tarafından kabul edilmemişti.

17 Nisan 1942 tarihli Sunday Express gazetesinde çıkan haberde İskenderiye limanına gelen İngiliz esirlerinin özel bir trene bindirilerek Kahire’ye ulaştırıldığı bildirilmişti.

O tarihlerde haberleşme çok zor şartlar altında yapılıyordu bilhassa uluslararası mektupların iletilmesi çok uzun sürüyordu, bu yüzden esir değişimi fotoğraflarının İngiltereye varması uzun zaman aldı ve ilk resimleri basan gazete  Daily Express oldu. 23 Nisan 1942 tarihli Daily Express bir esir İngiliz tarafından İzmir limanında çekilmiş resimleri yayımladı.

Sunday Ekspres
Bundan üç gün sonra 26 Nisan 1942 tarihli Sunday Express gazetesi beklediğiniz resimler başlığı altında Birinci esir değişiminin fotoğraflarını yayımlıyordu.


Llandovery Castle 7 Nisan 1942 İzmırde yapılan mübadele askerleri taşiyan Bayraklı vapurudur.


Bayraklı Vapuru
Esir mübadelesinde görev yapmış olan Bayraklı vapuru

1- W. Wyne Mason,  Prisoners of War, s 125

Sayfa başı